Componist van filmmuziek is auteursrechthebbende

De auteursrechten van de vele makers van een filmwerk worden volgens artikel 45d Auteurswet geacht te zijn overgedragen aan de producent. Dit vermoeden van overdracht geldt echter niét voor degene die ten behoeve van de film de muziek heeft gemaakt en voor degene die de bij de muziek behorende tekst gemaakt heeft. Zij blijven over hun auteursrechten beschikken.

Scheidbaarheid

Al in 1949 heeft de Hoge Raad[1] in een arrest bepaald dat filmmuziek niet zodanig onlosmakelijk met een filmwerk is verbonden dat gesproken moet worden van een gezamenlijk werk van de componist en de filmmakers. Zolang de film en de filmmuziek los van elkaar kunnen worden beoordeeld, kan de componist van de filmmuziek dus een eigen auteursrecht op het ten gehore brengen van de muziek zónder gelijktijdige vertoning van de film doen gelden. Omgekeerd kan de rechthebbende op het filmwerk – meestal de producent – de film ook zonder de speciaal daarvoor gemaakte filmmuziek exploiteren, of bijv. met heel andere muziek vanwege de in Nederland geldende ‘scheidbaarheid’ van de film en de filmmuziek. Voor gecomponeerde liedjes geldt dezelfde scheidbaarheid van tekst en muziek. Zolang beide elementen separaat kunnen worden beoordeeld, kan ieder element apart van het andere element worden geëxploiteerd. Dat kan grote gevolgen hebben, bijv. voor de duur van het muziekauteursrecht. Zo kan in het geval van een musical de componist veel eerder zijn overleden dan de tekstschrijver. De rechten op de compositie vallen dan eveneens veel eerder in het publieke domein dan de rechten op de tekst. De muziek mag vanaf dat moment ‘vrij’ door een ieder worden gebruikt terwijl de tekst dan nog steeds is beschermd. Dat leidt soms tot vreemde situaties.

Angelsaksische landen

De kwestie met betrekking tot de al dan niet bestaande ‘scheidbaarheid’ is in veel landen anders geregeld, zoals er veel meer auteursrechtelijke onderwerpen zijn die mondiaal bezien per land verschillend kunnen uitpakken. In Angelsaksische landen geldt zelfs een geheel andere benadering van het auteursrecht als zodanig. Men kent daar bijvoorbeeld een algemene ‘open’ geformuleerde beperkingsgrond als ‘fair use’ (Verenigde Staten) of ‘fair dealing’ (Groot Britannië), daar waar wij in Europa met een gesloten systeem van uitzonderingen op het monopolie van het auteursrecht werken. Dit verschil leidt soms tot een geheel andere uitkomst van een zaak dan naar verwachting in Nederland het geval zou zijn geweest, hetgeen fraai kan worden geïllustreerd aan de hand van de zogenaamde ‘Lennon-zaak’. 

Lennon-zaak

In de film ‘Expelled: no intelligence Allowed’ van Ben Stein wordt gedurende 15 seconden gebruik gemaakt van het bekende liedje ‘Imagine’ van John Lennon. De film werd in april van dit jaar uitgebracht in Amerika en breekt een lans voor het recht op vrijheid van meningsuiting voor critici van Darwin’s evolutietheorie, oftewel ‘creationisme’. Tegelijkertijd met het uitkomen van de film werden – niet toevallig – in een aantal Ámerikaanse staten wetsontwerpen ingediend ter bevordering van dit creationisme, ook wel het recht op  ‘Academic Freedom’ genoemd. De film behandeld dus een politiek beladen onderwerp.

In de film komt nog veel meer bekende muziek voor. Behalve voor ‘Imagine’ was voor alle gebruikte muziekwerken keurig toestemming gevraagd en gekregen. De erven Lennon togen daarop samen met EMI naar de rechter en wilden een verbod op de verdere distributie van de film met het gewraakte muziekfragment verkrijgen plus een recall van de al uitgeleverde versies van de film. Maar de vorderingen werden afgewezen. De rechter honoreerde het verweer van de filmmakers dat sprake was van toegestane ‘fair use’ van het liedje.

Stalin

De 15 seconden ‘flower power-achtige’ muziek met de woorden ‘nothing to kill or die for, and no religion too’ waren te beluisteren én te zien bij historische beelden van marcherende soldaten en een plaatje van een zwaaiende Joseph Stalin. Met de beelden werd volgens de rechter beoogd een conflict tussen religie en wetenschap te illustreren. Het fragment in zijn geheel werd door de rechter gezien als het door de filmmakers aankaarten van een debat over de rol van religie in de maatschappij. Dat daarvoor ook andere liedjes konden worden gebruikt en er dus geenszins een noodzaak was juist het liedje van Lennon te gebruiken deed er niet toe. Er was sprake van een gebruik van de muziek voor doelen zoals het leveren van kritiek, commentaar en/of nieuwsberichten en dat gebruik werd als zijnde ‘fair’ beoordeeld. Met name ook doordat de 15 seconden muziek slechts 0,27% van de gehele film uitmaakten, slechts tien woorden waren gebruikt en het gebruik de markt voor toekomstige licenties van het ‘Imagine’ niet verder zou verstoren.

Naar Angelsaksisch auteursrecht kan een rechthebbende op een muziekwerk dus worden geconfronteerd met muziekgebruik tegen zijn of haar zin. Het werk mag in het geval van ‘fair use’ zelfs worden gebruikt in een politieke of maatschappijkritische context waar de componist zelf van gruwt. De in de contracten vaak opgenomen verboden voor zulk gebruik doen daar niets aan af en zijn dan een dode letter. De ‘fair use’ bepalingen uit de geldende wetgeving gaan voor.

Naar Nederlands auteursrecht is een dergelijke uitkomst van het geschil echter ondenkbaar. Niet alleen kan de muziekauteur zich op basis van zijn persoonlijkheidsrechten verzetten tegen het gebruiken van zijn werk in een politieke context, maar ook de verbodsrechten van de auteur en het gesloten systeem van uitzonderingen op het auteursrecht verzetten zich tegen een dergelijk resultaat. De erven Lennon zouden de film met het fragment van ‘Imagine’ hier in Nederland dus wel degelijk succesvol kunnen aanpakken, evenals een componist zich in Nederland met succes zou kunnen verzetten tegen het zonder zijn toestemming plaatsen van een muziekfragment onder de film Fitna van Geert Wilders.

Vooruitgang

‘The ultimate test of fair use is whether the copyright laws’ goal of promoting the Progress of Science and Useful Arts would be better served by allowing the use than by preventing it’. Dát is de toets die in de Verenigde Staten bepaalt of het gebruiken van een werk wel of niet is toegestaan zonder toestemming van de rechthebbende. Een mooie zin, die volledig aansluit bij de maatschappelijke betekenis van het auteursrecht. De Nederlandse regering was zo’n tien jaar geleden dan ook niet voor niets voorstander van het introduceren van een ‘fair use’ bepaling in de Nederlandse Auteurswet. Maar zover is het niet gekomen. Simpelweg doordat niet in Nederland maar in Europa wordt bepaald wat er wel en niet is toegestaan. De Auteursrechtrichtlijn van de EG d.d. 2001 liet de Nederlandse introductie van een fair use-bepaling niet toe. Wél kennen we (pas) sinds 2004 een auteursrechtelijke uitzondering voor parodieën. Maar deze uitzondering zou Ben Stein in Nederland niét kunnen baten.